„Większość trawy czeka nietknięta. I ludzie, którzy teraz na niej usiedli, czekają na identyfikację ciał swych bliskich. Patrzą z zazdrością na tych, którzy już groby mają.”

Zanim sięgnęłam po książkę Wojciecha Tochmana „Jakbyś kamień jadła” przeczytałam kilka jej recenzji. W jednej z nich autor pisał, że książka z powodu niewielkiej objętości wydała mu się niewarta uwagi. Potem jednak przekonał się, jak bardzo się mylił. Bo kto zniósłby choćby kilka stron więcej tego reportażu? Prawdziwej opowieści o ludziach, którzy szukają spokoju w potwierdzeniu tożsamości swoich zamordowanych bliskich? Zęby, zgadza się. Ta koszula – jego. I jeszcze DNA. Zgodne. To on, można wykopać mu grób. Można się pożegnać. Dla tamtych Muzułmanek, tamtych Muzułmanów to nie egzotyczny reportaż z odległych krajów. To ich życie. Więc dla czytelnika powinno to być coś więcej niż książka.

„- Stałem tu i patrzyłem, jak go zabierali.
- Nieważne co było. Ale gdzie są kości taty?
- Kto to wie? – mężczyzna ścisza głos.
- Chcemy go z mamą pochować.
- Nic nie wiem.
- Nie ma kości, nie ma żałoby. Nie ma jak żyć.”

Albo inaczej. Jak Fadilia.

„ Nie opuszczam żadnej ekshumacji. Był wysoki, ubrany w niebieską koszulę i robocze zielone spodnie. Poznam go, pożegnam. Bo jak długo można tęsknić za człowiekiem, o którym wiesz, że już nigdy do ciebie nie wróci?”

Dlatego biorąc książkę Tochmana do ręki można się zaniepokoić czy właściwy krajom zachodniej Europy spokój budowany na dostatku i wygodzie nie zostanie przez nią zburzony. „Unia chętnie daje pieniądze tym, którzy wracają w swoje strony. Tak Europa chce zamazać skutki czystek etnicznych, jakie się tu dokonały”. Ta książka wymaga od czytelników odwagi. I chyba jeszcze zgody, że niezależnie od tego, jak bardzo cywilizowanym nie nazywałby się człowiek, jeden ciągle sieje spustoszenie, drugi ciągle stara się to naprawić. A tragedia nie dotyczy tylko „ich”. Kiedyś my możemy być „nimi”.

Intrygująca w tym reportażu jest postać Ewy Klonowski. „Doktor Ewa wykopała dwa tysiące ciał. Wyłowiła ze studni, wyciągnęła z jaskini, wygrzebała na wysypisku śmieci albo spod wieprzowych kości.” Teraz już pewnie więcej. Tochman pisze, że żaden antropolog nie jest tak dokładny jak ona. I nikt jak doktor Ewa nie szanuje każdej kosteczki. „Tam, gdzie nie ma doktor Ewy, nikt specjalnie się nie martwi, czy czaszka pasuje do kręgosłupa. Wykopano pięć wymieszanych ciał, trzeba je z grubsza podzielić na pięć toreb i pochować w pięciu trumnach.”

Nie ma w tej książce ciszy. Ani nawet na spokój nie może liczyć czytelnik, gdy spokój odnajdzie jeden z bohaterów reportażu. Bohaterów życia. Co z tą wiedzą można zrobić? Najłatwiej będzie zapomnieć. Nie, łatwiej nie czytać tej książki. Tylko ta świdrująca myśl, że to jednak zdarzyło się naprawdę. Świadomość, że ciągle żyją świadkowie.

„Powstało tysiące depesz, reportaży, wystaw, książek, albumów, filmów dokumentalnych i fabularnych o wojnie w Bośni. Ale kiedy wojna się skończyła (albo, jak sądzą niektórzy, została na jakiś czas przerwana), reporterzy spakowali kamery i natychmiast pojechali na inne wojny.”

Wtedy do Bośni wybrał się Tochman.

* Wszystkie fragmenty w cudzysłowach są cytatami zaczerpniętymi z książki W. Tochmana „Jakbyś kamień jadła”.